Sự phức tạp là tất yếu. Sự đơn giản là bền vững.
Trong những năm tháng đầu tiên của sự nghiệp kỹ sư, mình từng có một niềm tin mãnh liệt rằng: Một hệ thống “xịn” phải là nơi hội tụ những công nghệ mới nhất, sở hữu những lớp abstraction tầng tầng lớp lớp và càng nhiều “magic code” thì càng chứng tỏ đẳng cấp của người tạo ra nó.
Nhưng rồi, với nhiều năm lăn lộn với những hệ thống phân tán quy mô lớn (large-scale distributed systems) đã dạy cho mình một bài học khác.
Ở quy mô hàng chục triệu người dùng, mỗi dòng code không chỉ dừng lại ở logic đúng hay sai. Nó còn là chi phí vận hành, là độ trễ, là trải nghiệm người dùng và là hiệu quả kinh doanh. Sau vô số lần refactor, đập đi xây lại và cả những đêm thức trắng tìm giải pháp cho những vấn đề do chính mình tạo ra, mình nhận ra một nghịch lý luôn hiện hữu:
Sự phức tạp là tất yếu khi mọi thứ lớn lên. Nhưng sự đơn giản là nền tảng cho sự phát triển bền vững.
1. Tại sao sự phức tạp là tất yếu?
Mọi hệ thống vĩ đại đều bắt đầu từ những thứ nhỏ bé: một vài API, một database và một team nhỏ ngồi chung một bàn. Nhưng quy luật của sự phát triển không cho phép chúng ta đứng yên.
Khi traffic tăng lên nhiều lần, khi business đòi hỏi tốc độ (time-to-market) và khi các ràng buộc về SLA hay Security & Privacy trở nên nghiêm ngặt, hệ thống buộc phải tiến hóa. Lúc này, sự phức tạp không mời mà đến. Nó xuất hiện dưới hình hài của:
- Hạ tầng: Sharding, Replication, Multi-level Caching, Multi-region.
- Kiến trúc: Event-driven, Async processing, Distributed transactions.
- Bảo mật & Tuân thủ: Data Encryption, RBAC/ACL, Audit Logging, Legal constraints
- Quy trình: Backward compatibility, Zero-downtime migration, CI/CD Automation.
Và quan trọng hơn, phức tạp còn đến từ chính con người và tổ chức. Team A cần tốc độ, Team B cần an toàn. Ops cần ổn định, Product cần tính năng. Những xung đột lợi ích này biến kiến trúc phần mềm thành một bản đồ chằng chịt các thỏa hiệp.
Vì vậy, phức tạp không phải là sai lầm. Đó là hệ quả của việc giải quyết các bài toán ngày càng khó hơn. Đó là Essential Complexity (Sự phức tạp cốt yếu).
2. Cái bẫy của “Sự phức tạp không kiểm soát”
Nếu phức tạp là tất yếu, thì tại sao các hệ thống vẫn có lúc phải “đập đi xây lại”? Câu trả lời nằm ở Accidental Complexity (Sự phức tạp ngẫu nhiên/không cần thiết).
Hệ thống hiếm khi rơi vào bế tắc vì quy mô lớn. Mà là:
- Khi những giải pháp tạm thời “ngủ quên” và trở thành kiến trúc chính thức.
- Khi các lớp trừu tượng không còn che giấu được sự phức tạp bên dưới mà trở thành gánh nặng cho bảo trì.
- Khi nỗ lực để triển khai tính năng mới trở nên bất cân xứng, code vài dòng nhưng tốn nhiều giờ để đọc hiểu.
- Khi mã nguồn dính chặt vào nhau, một thay đổi nhỏ cũng kích hoạt hiệu ứng cánh bướm, gây lỗi dây chuyền.
Khi đó, hệ thống rơi vào trạng thái “Trì trệ”. Nó trở thành một hộp đen đáng sợ:
- Khó hiểu
- Khó debug
- Khó mở rộng
- Khó onboarding người mới
- Và rất sợ thay đổi
Đây là lúc Technical Debt không còn là “nợ”, mà trở thành lãi kép. Mọi thứ bắt đầu vượt quá khả năng kiểm soát (Cognitive Load) của đội ngũ phụ trách.
3. Sự đơn giản: Chìa khóa của sự bền vững
Khi nói đến sự đơn giản, điều quan trọng là không nhầm lẫn nó với “sơ sài” (simple is not crude). Đơn giản không phải là “ít code” hay “ít công nghệ”. Trong kiến trúc hệ thống, đơn giản được thể hiện qua Sự tường minh (Clarity):
- Khả năng diễn giải những luồng nghiệp vụ phức tạp bằng các mô hình đủ rõ ràng để nhiều người cùng hiểu.
- Hành vi của hệ thống mang tính dự đoán được, thay vì phụ thuộc vào các giả định ngầm.
- Khi sự cố xảy ra, có thể khoanh vùng và biết nên quan sát thành phần nào trước.
- Ưu tiên chuẩn hóa cách làm, thay vì phụ thuộc vào lựa chọn cá nhân.
- Cho phép thay đổi từng phần mà không gây ảnh hưởng dây chuyền đến toàn bộ hệ thống.
- Ranh giới trách nhiệm được phân định rõ ràng: việc thuộc về Database thì để Database xử lý, việc thuộc về Application thì do Application đảm nhận.
Khi đó, sự tường minh giúp giữ hệ thống đủ đơn giản để việc phát triển hiệu quả và tin cậy hơn. Và theo thời gian, sự đơn giản còn giảm đáng kể gánh nặng nhận thức trong quá trình vận hành và bảo trì. Nhờ vậy, người mới hay cả người cũ “đã quên” khi nhìn lại cũng có thể hiểu được vì sao hệ thống được thiết kế như vậy, từ đó tiếp tục duy trì và tiến hoá lên, thay vì chỉ học cách “làm cho chạy”.
“Chỉ khi con người làm chủ được hệ thống, hệ thống mới có cơ hội để tồn tại, là nền tảng cho sự lâu dài.”
4. Sự đơn giản là một lựa chọn đầy thử thách
Để làm phức tạp thì rất dễ, cứ thêm “layer”, thêm công nghệ là xong. Nhưng để giữ được sự đơn giản thì vô cùng khó. Nó đòi hỏi kỷ luật và tư duy đánh đổi (trade-offs):
- Dám nói “Không” với những tính năng chưa cần thiết (YAGNI).
- Dám hy sinh một chút “flexibility” (sự linh hoạt giả tạo) để đổi lấy sự ổn định.
- Dám chọn giải pháp “nhàm chán” nhưng hiệu quả, thay vì công nghệ “hype” nhưng rủi ro.
Thực lòng mà nói, đạt được sự đơn giản chưa bao giờ là điều dễ dàng. Ngay cả mình, không phải mọi giải pháp đưa ra đều đạt đến sự tinh gọn lý tưởng ngay từ đầu. Giữa thực tế khắc nghiệt của tài nguyên và thời gian, con đường đi đến sự đơn giản luôn đầy rẫy những khúc quanh. Nhưng với mình, sự đơn giản không phải là một đích đến cuối cùng, mà là kim chỉ nam xuyên suốt, là thứ giúp mình luôn kiên trì hướng tới để “refactor” hệ thống sau mỗi bài học mới.
Sự phức tạp là cái giá phải trả cho tăng trưởng.
Sự đơn giản là khoản đầu tư cho tương lai.
Suy cho cùng, trong vòng đời của một hệ thống, công nghệ sẽ lỗi thời, nhân sự sẽ rời đi, quản lý sẽ thay đổi, yêu cầu kinh doanh sẽ dịch chuyển. Thứ duy nhất ở lại là những quyết định kiến trúc và “hệ quả” của chúng.
5. Từ Hệ thống đến Cuộc sống
Khi càng làm lâu, mình càng nhận ra tư duy này không chỉ đúng trong công việc, mà nó đúng với cả cuộc sống của chính mình.
Cuộc sống hiện đại vốn dĩ cũng giống như một hệ thống phân tán vậy: quá nhiều thông tin, quá nhiều mối quan hệ, quá nhiều áp lực và biến số. Sự phức tạp đó là tất yếu, ta không tránh được. Nếu cứ để mình bị cuốn theo, cố gắng “scale” bản thân để xử lý mọi thứ cùng lúc mà không có kiểm soát, ta sẽ sớm rơi vào trạng thái quá tải và kiệt sức (burnout).
Vì thế, “Sự đơn giản là bền vững” không chỉ là nguyên tắc làm việc, mà là triết lý sống mà mình đang tập theo đuổi.
Đơn giản ở đây không phải là chối bỏ hay trốn tránh thế giới phức tạp. Đơn giản là năng lực kiểm soát sự phức tạp:
- Biết gạt bỏ những nhiễu động (noise) để tập trung vào những gì cốt lõi nhất.
- Biết chấp nhận đánh đổi để giữ cho tâm trí được sáng rõ.
Chỉ khi giữ được sự đơn giản, ta mới duy trì được sự tỉnh táo và sức bền cần thiết để đi qua những giai đoạn phức tạp nhất của cuộc đời, từ đó tìm thấy hạnh phúc một cách bền vững.